Gedachte van de week

Sjabbat

Dit is een vertaling van een tekst op myjewishlearning


Joden die de Sjabbat naleven, betreden niet alleen een plaats van meditatie, maar een wereld van meditatie die 25 uur duurt, van zonsondergang op vrijdag tot sterrenlicht op zaterdag. Sjabbat-nalevers leven in deze bijzondere wereld op dezelfde dag van de week, of ze nu zitten of wandelen, eten of zingen, vrijen of bidden. Door dit week na week te doen, worden de dag en de tijdscyclus zelf heilig.

Op deze manier creëert Sjabbat een cirkel, die ons keer op keer terugbrengt naar een bepaalde staat van bewustzijn die ontwaakt wanneer we kaarsen aansteken of de wijn zegenen of Lecha Dodi zingen op vrijdagavond, en doorgaat tot we het Havdalah-ritueel uitvoeren op zaterdagavond.

Abraham Joshua Heschel beschreef Sjabbat beroemd als een “kathedraal in de tijd,” en het is moeilijk om een schitterendere kathedraal voor te stellen. Maar je hoeft niet religieus te zijn, of zelfs in God te geloven, om hiervan te proeven. Theodor Adorno, de 20e-eeuwse Duitse joodse filosoof, gaf ons een perfect seculiere uitleg van hoe Sjabbat werkt:

Voor kinderen die terugkeren van vakantie, is het huis nieuw, fris, feestelijk. Maar er is niets veranderd sinds ze vertrokken. Alleen omdat de plichten waren vergeten, waarvan elk meubelstuk, elk raam, elke lamp anders een herinnering is, kan de Sjabbat-vrede opnieuw rusten. (Minima Moralia, “Second Harvest,” p.72)

Voor Adorno transformeert Sjabbat niet alleen de wereld, maar geeft het ons een voorproefje van verlossing: “Niet anders zal de wereld verschijnen, bijna onveranderd, in het constante licht van zijn dag van viering, wanneer het niet langer onder de wet van arbeid staat, en de plichten van degenen die terugkeren naar huis zo licht zijn als vakantie spelen.” Door de schaduw van arbeid op te heffen, wordt Sjabbat me’ein olam haba, “een voorproefje van de essentie van de komende wereld.” Of zoals we zeggen in de Birkat Hamazon, “Moge de barmhartige ons een wereld laten erven die volledig Sjabbat is.”

Maar als Sjabbat de wereld momentair bevrijdt van de wet van arbeid, doet het dat door de wereld te bedekken met een deken van wetten over hoe niet te arbeiden. De Talmoed beschrijft 39 categorieën van werk die verboden zijn op Sjabbat, en voegt lagen van extra verboden toe — metaforisch hekken genoemd — die bedoeld zijn om ons ervan te weerhouden per ongeluk een van hen te doen.

Deze soorten werk veranderen allemaal de fysieke staat van iets — koken, weven, slachten, vuur, en schrijven. De rabbijnen definieerden deze categorieën door de soorten werk die werden gedaan om het heiligdom in de woestijn te bouwen en te onderhouden — de mishkan, letterlijk de plaats van goddelijke bewoning. De suggestie hier is dat ons werk tijdens de week een heilige ruimte voor het goddelijke zou moeten bouwen.

Als je bekend bent met de ontelbare hyper-gedetailleerde wetten over Sjabbat-naleving, kan deze manier van kijken naar Sjabbat fantastisch lijken. Orthodoxe Joden, bijvoorbeeld, kunnen zich onthouden van zelfs het aanraken van een object op Sjabbat dat voor werk kan worden gebruikt, opdat ze het niet zouden gebruiken voor een verboden activiteit. De details van deze en andere wetten kunnen gemakkelijk een persoon het gevoel geven gescheiden te zijn van anderen en oordelend over hen, terwijl ze een gevoel van angst induceren bij degenen die proberen ze allemaal na te leven. En toch kan ik getuigen dat wanneer ik deze regels het diepst naleef, ik een enorm gevoel van loslaten ervaar, van door de wereld bewegen als een soort immateriële geest.

Hoe kan een persoon zijn spirituele kader verschuiven zodat de potentieel obsessief-compulsieve manier van naleving van de regels oplost in een bevrijdende ervaring van verlossing? Voor mij komt de transformatie van Sjabbat wanneer ik stop met nadenken over hoe God of de joodse wet of andere mensen mij zouden kunnen beoordelen, en in plaats daarvan focus op hoe de ervaring van Sjabbat mij bevrijdt — van het beoordelen van de wereld, van het manipuleren ervan, van het meten van alles in termen van wat ik nodig heb of wil. (Oefenen in een ondersteunende gemeenschap maakt ook een groot verschil.)

In ieder geval is het aannemen van alle Sjabbat-beperkingen een gevorderde praktijk. Beginners kunnen nog steeds het transformerende potentieel van Sjabbat ervaren door één ding te kiezen dat ze niet zullen doen op Sjabbat, zelfs als ze dat willen. Bijvoorbeeld, zich onthouden van slechts één specifieke activiteit, zoals schrijven of autorijden of koken of het gebruik van een smartphone. Het sleutelwoord hier is, op een kleine manier, het loslaten van het menselijke vermogen om de wereld te controleren.

Een verbazingwekkend aspect van het naleven van dergelijke regels is dat we tegelijkertijd meer in lijn komen met andere dieren (door ons te onthouden van menselijke creativiteit) en meer in lijn met God (die zich onthield van het scheppen op de zevende dag). Op Sjabbat strekken we ons in beide richtingen uit om dieper verbinding te maken met de volheid van de meer-dan-menselijke wereld.

Zoals we zeggen in de kiddoesj zegen op vrijdagavond, Sjabbat is een zikaron l’ma’aseh v’reishit, een herinnering aan de daad van het scheppen, een vereniging van ons bewustzijn met zowel de Schepping als de Schepper. Om dat bewustzijn te ontvangen, is het niet genoeg om te stoppen met dingen die we werk noemen. We worden ook geroepen om te vieren. We beginnen de viering van Sjabbat met het aansteken van kaarsen en het uitspreken van de kiddoesj gebed over wijn. (Joodse rituelen gebruiken wijn of druivensap om van reguliere tijd naar heilige tijd en terug te schakelen, omdat wijn zelf iets is dat ons bewustzijn verschuift.)

Dat bewustzijn verdwijnt ook niet zomaar wanneer Sjabbat eindigt. Een interpretatie van de gewoonte om twee kaarsen aan te steken op vrijdagavond, maar een gevlochten kaars met twee of meer lonten op zaterdagavond, is deze: de twee kaarsen die afzonderlijk staan, nodigen ons uit om aandacht te besteden wanneer we de wereld van Sjabbat binnengaan, terwijl de gevlochten kaars van zaterdagavond het verenigende bewustzijn weerspiegelt dat we gedurende de dag hebben gecultiveerd.

Dit is wat de joodse mystici bedoelden toen ze leerden dat de Sjabbat een fontein is die de tuinen van de zes andere dagen van de week water geeft. Sjabbat transformeert niet alleen de uren die we het naleven, maar ook alle tijd die geen Sjabbat is. Sjabbat maakt de cyclus van tijd zelf heilig.

Sjabbat is een wekelijkse gelegenheid om te oefenen in het leven in verlossing. Het initieert ons in een verlossing die niet alleen utopisch is, maar een blauwdruk voor het hier en nu. Het geeft ons oefening voor de grote Sjabbat van het Sjmitah of sabbatjaar, wanneer het land mag genieten van zijn eigen Sjabbat, vrij van agrarische manipulatie of controle. Op deze manier oriënteert Sjabbat ons op een verlossing die het gezicht van de planeet zou kunnen

transformeren.

Hier is een gewoonte die we elke vrijdagavond in mijn huis doen, en die je kunt gebruiken om de visie van verlossing centraal te houden. Begin kiddoesj door dit vers uit Genesis te reciteren, dat vlak voor de verzen komt die in het gebedenboek worden geciteerd: “En God zag alles wat Hij had gemaakt, en zie, het was zeer goed.” (Iedereen aan mijn tafel roept samen de laatste woorden in het Hebreeuws: “Tov me’od!”)

Om het goede in alles te zien — niet hoe het goed voor jou is, maar hoe elke persoon, elke plaats, elk levend wezen goed is op zichzelf. Om de wereld als goedheid zelf te zien opent ons al voor het loslaten van controle. Dat kan een zeer zoete smaak zijn van de komende wereld, de wereld die we beschrijven als “volledig Sjabbat.